|
Chrześcijańskie święto Bożego Narodzenia
zostało wprowadzone w starożytności dla uczczenia tajemnicy narodzenia
Jezusa Chrystusa. Święto wprowadzono w IV wieku (przed 336 rokiem) i
wyznaczono jego datę na 25 grudnia (przedtem świętowano 6 stycznia razem
Boże Narodzenie, Pokłon Mędrców, Obrzezanie i Chrzest Chrystusa).
 Nowe
święto połączono z zimowym przesileniem dnia z nocą celem podkreślenia
symboliki przyjścia na świat Chrystusa-Światłości; wybrano datę 25 grudnia
celem przeciwstawienia się pogańskiemu świętu narodzin boga Słońca. Święto
zostało przyjęte na dworze cesarza Konstantyna Wielkiego, co spowodowało
jego szybkie rozpowszechnienie się (jedynie Kościół ormiański zachował
święto Epifanii 6 stycznia jako równoczesny obchód dnia narodzin Chrystusa).
Święto zostało poprzedzone okresem przygotowawczym, zwanym adwent, i
połączonym z postem oraz - wigilią. Obchody święta koncentrują się wokół
groty narodzenia i żłóbka (dopiero pod wpływem św. Franciszka z Asyżu
pojawiła się koncepcja narodzenia Chrystusa w szopie). Ze świętem Bożego
Narodzenia wiąże się wiele wierzeń ludowych: woda w źródłach i potokach w
tym dniu zamienia się w wino, miód, a nawet złoto (po zaczerpnięciu nie jest
już wodą), co mogą rozpoznać tylko osoby niewinne. W tym dniu zakwita kwiat
paproci, drzewa owocowe, nad kwitnącą jabłonią otwiera się niebo, ptaki i
bydło (z wyjątkiem konia, który nie był przy narodzeniu Chrystusa) mówią
ludzkim głosem, rośliny pochylają się ku ziemi, aby uczcić Chrystusa; na
pamiątkę dawnej wieczerzy za zmarłych w niektórych regionach spożywano w
milczeniu posiłek, zostawiano wolne miejsce dla gościa (zwłaszcza na
wigilii); w tym dniu i w okresie świątecznym (Boże Narodzenie ma swoją
oktawę, czyli okres poświąteczny) nie wykonywano żadnych prac. Dokonywano
też czynności magicznych, mających zapewnić urodzaje. Na podstawie pogody w
kolejnych dniach od 25 grudnia do 6 stycznia wróżono, jaka będzie pogoda w kolejnych miesiącach przyszłego roku. Od Bożego Narodzenia w Kościele
rzymskokatolickim rozpoczyna się kolęda, czyli składanie wizyt
duszpasterskich przez duchownych w domach parafian (w Kościele wschodnim
kolęda rozpoczyna się 6 stycznia).
Charakterystyczną cechą świąt Bożego Narodzenia jest śpiewanie kolęd,
zwłaszcza w krajach słowiańskich, z czym wiąże się także zwyczaj
kolędowania, przeważnie przez dzieci i młodzież, to znaczy obchodzenia domów
ze śpiewem kolęd i składaniem życzeń. W Kościołach wschodnich akcent
położony jest na narodzenie Chrystusa w ciemnej grocie, z której zajaśniała
światłość, to znaczy Chrystus (o czym mówi ikonografia święta); równocześnie
ciemna grota przywołuje grób Chrystusa i mówi o zbawieniu człowieka.
Historia choinki
Zwyczaj ustawiania w
domach i przystrajania choinek w okresie Bożego Narodzenia pochodzi z
Niemiec. Drzewko bożonarodzeniowe pojawiło się w XVI w., najprawdopodobniej
w Alzacji.
Tam właśnie zaczęto wstawiać choinki do domów i ubierać je jabłkami
oraz papierowymi ozdobami. Zwolennikiem tego zwyczaju był sam Marcin Luter.
Sztych Łukasza
Cranacha Starszego z 1509 r. jest najstarszym zachowanym dowodem tej
tradycji - przedstawia m.in. przystrojoną gwiazdami i świecami choinkę.
W 1837 r. zwyczaj dekorowania drzewek bożonarodzeniowych wprowadziła we
Francji księżniczka Helena Meklemburska. Wkrótce choinki rozpowszechniły się
w całej Europie i Ameryce Północnej, a to za sprawą brytyjskiej królowej
Wiktorii, która w 1840 poślubiła niemieckiego księcia Alberta
Sachsen-Coburg-Gotha, przyczyniając się w ten sposób do wielkiej
popularności rzeczy i zwyczajów niemieckich. Pierwszą choinkę w Białym Domu
udekorowano w 1856, za prezydentury Franklina Pierce'a.Do Polski choinka
dotarła na przełomie XVIII i XIX w. W XX w. pojawiła się nawet w krajach
niechrześcijańskich, takich jak Japonia. Zwyczaj zdobienia domów w czasie
przesilenia zimowego wiecznie zielonymi roślinami jest jednak dużo, dużo
starszy - jemioły używali w takich celach poganie, ostrokrzewu i bluszczu -
mieszkańcy Cesarstwa Rzymskiego. W wielu kulturach i religiach zimozielone
rośliny, przede wszystkim iglaste, uchodzą za symbol życia, płodności,
odradzania się. Zatem w wersji chrześcijańskiej żywe gałęzie jedliny miały
wyobrażać Chrystusa - źródło wszelkiego życia. Prastara tradycja nadawała
symboliczne znaczenia również ozdobom drzewek bożonarodzeniowych. Zawieszane
na choinkach jabłka przypominały kuszenie Ewy i Adama w raju oraz odkupienie
grzechu pierworodnego przez Jezusa; papierowe łańcuchy - to okowy
zniewolenia przez grzech, a w patriotycznym ujęciu: okowy niewoli
politycznej; świeczki - Chrystusa jako "światło na oświecenie pogan".
Wigilia
Wywodzi się z
wczesnochrześcijańskiego zwyczaju poprzedzania wielkich świąt dniem
przygotowania, często związanym z postem i wstrzemięźliwością. Święto
Bożego Narodzenia również poprzedzał post, na Zachodzie zwany adwentem (na
Wschodzie postem św. Filipa, gdyż zaczyna się w dniu pamięci św. Filipa, 15
listopada).
Święto Bożego
Narodzenia, zwane też Zimową Paschą, wymagało przygotowania, którego
kulminacją była wigilia (z łac. "viigillo" - czuwam), podczas której wierni
spędzali całą noc na modlitwach w kościołach.
Charakterystyczną
elementem wigilii jest choinka, czyli drzewko iglaste, zwykle świerk lub
jodła, przystrajane najczęściej w wigilię lub 23 grudnia. Zwyczaj ubierania
choinki rozpowszechnił się w krajach Europy Zachodniej, w tym w Polsce, w XIX wieku, przybył do Polski z Niemiec (w XVIII wieku rozdawano dzieciom w
wigilię ozdobne gałązki świerkowe).
W tym dniu istnieje
także zwyczaj rozdawania prezentów składanych pod choinką i przypisywanych
św. Mikołajowi. Na powstanie tego zwyczaju wpłynęła pamięć o niezwykłej
działalności charytatywnej św. Mikołaja, ale tym razem miejsce zamieszkania
św. Mikołaja zostało przeniesione z Azji Mniejszej (Mira) do Laponii, co
wiąże się z rozwojem kultu tego świętego w krajach Europy Północnej po ich
chrystianizacji (w początkach drugiego tysiąclecia.
Opłatek
Wigilijną tradycją
spotykaną jedynie w Polsce jest dzielenie się opłatkiem przed rozpoczęciem
uroczystej wieczerzy. Zwyczaj łamania się opłatkiem, czyli białym, bardzo
cienkim, niekwaszonym (inaczej: przaśnym) chlebem, symbolizuje gotowość do
dzielenia się chlebem z innymi, do wybaczenia wszelkich urazów, do
pojednania.
Dzieląc się opłatkiem,
składamy sobie serdeczne życzenia.
Opłatki znane były
Kościołowi od wielu wieków. Błogosławiono je podczas nabożeństw i zanoszono
tym, którzy nie mogli przybyć na wspólną modlitwę. Taki błogosławiony chleb
nazywany był eulogią. Ale zwyczaj zanoszenia eulogii do domów, znany na
Wschodzie i na Zachodzie, zanikł w IX wieku.
Opłatki, wypiekane w
kościelnych piekarniach, rozprowadzały w XVI-wiecznej Polsce przekupki.
Smarowane miodem, uchodziły za wielki przysmak dzieci. Podawano je także
jako zakąskę do wina.
Natomiast polska
tradycja dzielenia się opłatkiem w dniu Wigilii pochodzi z XV stulecia,
kiedy to prawo ich wypiekania otrzymały wszystkie parafie. Tradycja ta
upowszechniła się jednak później - w XVIII w. znana była szlachcie, w XIX -
wszystkim stanom. Jedynie w części Pomorza, Warmii i Mazur tradycji tej nie
znano jeszcze na początku XX w., ale później i tam została ona przyjęta.
Nazwa "opłatek"
pochodzi z łacińskiego "oblatum", czyli dar ofiarny.
|
