W związku z reformą administracji w Królestwie Polskim, Kielce przestały być miastem gubernialnym i od 1 stycznia 1845 roku spełniały funkcję miasta powiatowego. Dla Kielc była to znacząca degradacja. Sporą uciążliwością dla mieszkańców było stacjonowanie w Kielcach wojsk rosyjskich. Jego liczebność wynosiła od tysiąca do blisko dwóch tysięcy żołnierzy i oficerów. Niekiedy zmiana składu garnizonowego powodowała epidemię chorób zakaźnych, które dziesiątkowały ludność miasta.

Począwszy od jesieni 1860 roku do Kielc zaczęły napływać wiadomości o odbywających się w Warszawie manifestacjach religijno - patriotycznych. Znalazły one podatny grunt zwłaszcza wśród uczniów starszych klas szkoły wyższej realnej, kleru i inteligencji. Wystąpienia patriotyczne nie ustały w mieście także po wprowadzeniu 17 października 1861 roku stanu wojennego.

Około połowy stycznia 1863 odbyła się w Kielcach, w mieszkaniu W. Biechońskiego przy ul. Dużej, narada z udziałem Mariana Langiewicza, podczas której z Warszawy dotarła wiadomość o dacie wybuchu powstania. Nie powiodły się próby opanowania Kielc przez powstańców w pierwszych dniach działań zbrojnych. Władze rosyjskie wzmocniły garnizon w mieście, który obok smoleńskiego punktu piechoty, stanowiły 2 szwadrony jazdy, sotnia kozaków i 8 dział. Nastąpiły aresztowania, zapełniło się kieleckie więzienie. Mimo to do leśnych oddziałów podążyło kilkadziesiąt osób, głównie młodzieży ze starszych klas gimnazjum, rzemieślnicy i alumni seminarium duchownego.

Wielu kielczan ratując się przez zesłaniem emigrowało na zachód. Rozpoczęła się rusyfikacja. Miasto powoli dźwigało się ze strat poniesionych w czasie powstania. W roku 1867, w związku z kolejną reorganizacją administracji, reaktywowana została gubernia kielecka. Równocześnie systematycznie rusyfikowane było gimnazjum męskie. Uczeń tej szkoły Stefan Żeromski, obrazowo przedstawił później to zjawisko w "Syzyfowych pracach". Niebawem zostało otwarte w Kielcach progimnazjum żeńskie, przekształcone w roku 1883 w gimnazjum. Nie cieszyło się ono wielką popularnością ze względu na obcy narodowo charakter. Kolejne szkoły średnie prywatne i miejskie powstały na początku nowego wieku. Należy wśród nich wymienić dwa gimnazja żeńskie oraz miejską szkołę handlową ( dzisiejsze liceum im. J. Śniadeckiego).
Symbolem rusyfikacji stała się okazała cerkiew prawosławna, wzniesiona po upadku powstania obok katedry w centralnej części miasta. W roku 1893 władze zamknęły na cztery lata seminarium duchowne w Kielcach, a kilku księży zesłano na Syberię. Mimo ograniczeń ze strony zaborcy, rozwijało się życie kulturalne, wzrosła do kilku liczba księgarń, od 1870 zaczęła się ukazywać "Gazeta Kielecka", a w roku 1877 wybudowany został gmach teatralny.

Stale rosła liczba ludności, w roku 1875 było już 8082 mieszkańców, wśród nich sporą grupę stanowili Żydzi, którzy po powstaniu styczniowym uzyskali prawo zamieszkiwania w Kielcach. O dynamicznym rozwoju demograficznym świadczył fakt, że w roku 1897 Kielce liczyły już 13456 stałych mieszkańców.
Ożywienie gospodarcze wywołało otwarcie w r. 1885 linii kolejowej przez Kielce, łączącej Iwanogród (Dęblin) z Dąbrową Górniczą. Zaczęły powstawać pierwsze duże zakłady przemysłowe m. in. Wapienniki Kadzielnia i Wietrznia, oraz na przełomie wieku zakład "Społem" i fabryka szkła. Ożywił się też ruch budowlany, powstały reprezentacyjne hotele przy ul. Konstantego, oraz synagoga przy ul. Warszawskiej. Świadectwem nowoczesności była telefonizacja miasta, która rozpoczęła się w roku 1904.

Po wybuchu wojny światowej do Kielc w 1914 r. wkroczyła kompania kadrowa strzelców Józefa Piłsudskiego. Społeczeństwo miasta było podzielone. Zwolennicy narodowej demokracji i bp A. Łosiński z rezerwą odnosili się do koncepcji odzyskania wolności w oparciu o państwa centralne. Natomiast obóz niepodległościowy z entuzjazmem powitał strzelców. Powstały prolegionowe organizacje Liga Kobiet Polskich i Piechur. Pod sztandary J. Piłsudskiego zaciągnęło się ok. 600 mieszkańców Kielc. Jednak niebawem wojska i władze rosyjskie wróciły do miasta, skąd ostatecznie ewakuowały się w maju 1915 roku. Walki o Kielce spowodowały zniszczenie budynku dworca kolejowego. Kielce stały się miastem obwodowym na terenie okupowanym przez Austrię. Nowe władze zliberalizowały życie społeczne.

W czasie wojny połączono też Kielce z Częstochową nowo wybudowaną linią kolejową. Zintensyfikowało się też życie polityczne. Funkcjonowała propiłsudczykowska POW, przygotowująca się do wystąpienia przeciw wojskom austriackim. Wykorzystywano wszelkie okazje do manifestowania uczuć patriotycznych; obchody kolejnych rocznic 3 maja, a w roku 1917 setną rocznicę śmierci T. Kościuszki. Tablicę z jego popiersiem wmurowano w ścianę dzwonnicy katedralnej. Gorąco protestowano wiosną 1918 roku przeciw pokojowi brzeskiemu. Na wieść o abdykacji cesarza Austrii, w Kielcach w listopadzie tego roku POW i mieszkańcy miasta rozbroili miejscowy garnizon. Kielce były wolne po 120 latach zaborów. Miasto było wyniszczone wojną. Mimo to w roku 1919 decyzją władz państwowych Kielce stały się stolicą dużego województwa.

Gdy zagroziła Polsce nawała bolszewicka, młodsi kielczanie zaciągnęli się w szeregi wojsk ochotniczych, a starsi spieszyli z pomocą materialną. Po wojnie miasto wracało powoli do normalności. W latach 1927-1930 w jego granice włączono folwark Szydłówek, Barwinek, Kawetczyznę, Pakosz, Czarnów i Karczówkę. Rosła stale liczba mieszkańców, która wynosiła w 1921 r. - 41, 3 tys., w 1935 r. - 58,2 tys. i w r. 1939 - 71, 5 tys. z czego ok. 1/3 to ludność narodowości żydowskiej. Już w roku 1919 w Kielcach uruchomiona została Fabryka Odlewów "Ludwików", popularna "SHL". Miasto wyposażone zostało w roku 1926 w nową wydajniejszą elektrownię. W rok później uruchomiono sieć kanalizacyjną, a w r. 1929 wodociągową. Kolejne inwestycje to fabryka "Granat"- dzisiejsza 'Iskra", ponadto liczne cegielnie i fabryka mebli "Henryków".

Dyskontowano też fakt, że w opinii publicznej Kielce uchodziły za miasto Marszałka. Już w roku 1921 Józef Piłsudski został honorowym obywatelem miasta, a w pięć lat później w Kielcach odbył się zjazd legionistów. Nic więc dziwnego, że w r. 1935 na terenie folwarku Psiarnia ze składek został wzniesiony Dom WF i PW. Ważną rolę odgrywał garnizon wojskowy. Przez cały okres międzywojenny stanowiły go 4 pułk piechoty legionów i 2 pułk artylerii lekkiej. Pierwszy z nich w roku 1928 otrzymał nowo wzniesione koszary na Bukówce, a drugi w r. 1932 w lesie na Stadionie. Tam też w roku 1928 w obecności prezydenta Ignacego Mościckiego oddano do użytku obiekty sportowe. Ten pomyślny okres w dziejach Kielc przerwał wybuch II wojny światowej.

Po wcześniejszym bombardowaniu, wojska niemieckie opanowały Kielce już w pierwszych dniach września. Nowy podział administracyjny wprowadzony przez okupanta spowodował, że Kielce zdegradowane zostały do roli miasta powiatowego. Funkcje kierownicze mogli pełnić wyłącznie Niemcy. Wprowadzono system drastycznych represji za wszelkie przejawy oporu wobec władz hitlerowskich. Kilkakrotnie w celu zastraszenia mieszkańców miasta w roku 1939 brani byli zakładnicy spośród szanowanych obywateli. Wprowadzono godzinę policyjną. Zakazano działalności polskich organizacji społecznych. Od początków okupacji nie zezwolono na otwarcie szkół średnich, natomiast w szkołach powszechnych ograniczono program nauczania. Zamknięto biblioteki i muzeum. Tępiono wszelkie przejawy tradycji narodowych. Likwidacji uległy pomniki mówiące i wydarzeniach historycznych, rychło też zmieniono nazwy 58 ulic i placów, m. in. Rynek przemianowano na Adolf Hitler Platz.

Niemal nazajutrz po wkroczeniu wojsk niemieckich, społeczeństwo Kielc zaczęło początkowo spontanicznie, a następnie w sposób zorganizowany walczyć z okupantem. W jesieni 1939 zorganizowane zostały agendy nielegalnej organizacji "Orzeł Biały", następnie emisariusze z Warszawy utworzyli SZP i wreszcie ZWZ- AK. W mieście znajdowała się siedziba dowództwa okręgu "Jodła". Swe placówki w mieście posiadały również BCh i NSZ. Do wiosny 1943 roku w otaczających miasto lasach działały oddziały partyzanckie, w których spory procent stanowili młodzi kielczanie. Prężnie działał hufiec kieleckich Szarych Szeregów. W mieście funkcjonowały również w sposób konspiracyjny struktury cywilne podziemnego państwa polskiego. Zorganizowane było na szeroką skalę tajne nauczanie na poziomie szkoły średniej i powszechnej. Ewenementem było uruchomienie w r. 1943 Kursów Uniwersyteckich w porozumieniu z Uniwersytetem Ziem Zachodnich i Katolickim Uniwersytetem Lubelskim.

Działalność konspiracyjna i terror okupanta powodowały ofiary wśród ludności. Do rangi symbolu urosła śmierć bestialsko zamordowanego przez hitlerowców już w pierwszych dniach okupacji S. Artwińskiego, ostatniego prezydenta miasta. Miały też miejsce zbiorowe egzekucje m. in. na Stadionie. W roku 1945 w Kielcach zamieszkiwało tylko ok. 50 tys. osób.
W Kielcach miały miejsce zamachy na szczególnie groźnych agentów gestapo. W czerwcu 1944 roku na ul. Solnej w czasie akcji dokonanej przez żołnierzy AK zastrzelony został gestapowiec Franz Wittek.

Wojska hitlerowskie 15 stycznia 1945 r. wyparte zostały z miasta przez Armię Czerwoną. Zaczął się nowy, jakże skomplikowany okres w dziejach Kielc. 

Opracowano na podstawie książki autorstwa prof. prof. Zenona Guldena i Adama Massalskiego pt. Historia Kielc do roku 1945. Wydawnictwo: Kieleckie Centrum Kultury, rok 2000. ISDN 83-913593-0-1.